Шежірем сыр шертсе
Шрифт:
6.
…в)К.А.Пищулина, ссылаясь на многочисленные другие источники, написанные на два-три десятилетия раньше "Тарих-и-Рашиди", отмечает, что в них Джаныбек и Гирей упоминаются как ханы. Иначе говоря, процесс становления Казахского ханства шел не один год. Автор "Бахр ал-асрар", пишет К.А.Пищулина, говоря о начальном периоде пребывания в Моголистане, что "в то время Кирей-хан был назван государём".
…Принципиально важно, во-первых, установить, что в изучаемый период от общетюркской общности происходит процесс отпочкования народностей и создание национальных государств, в т.ч. казахов. Во-вторых, на основе ранее существующих государственных образований на территории Центральной Азии, в т.ч. Казахстана, выковались государственность и великодержавие Казахского ханства; в третьих, важно проследить, как тюркские племена оправились после монгольского завоевания, как часть населения государственного образования уже на новой основе, вышли за рамки родоплемённой ограниченности, вновь как это было в период господства кипчаков, стали подниматься по ступени уже народного самосознания. Оберегая свои обычаи, религию, язык, тюркская общность пройдя испытания монгольского ига , как феникс из пепла, возродилась в жизни.
…Не подлежит сомнению то, что казахский народ был одним из народов Востока, давший цивилизации опыт государственности, державности, образования и культуры. Труд историка Мирзы Мухаммед Хайдар Дуглат "Тарих-и-Рашиди" тому ещё одно яркое свидетельство.
…Хотелось бы особо отметить ещё одно достойнство первого историка, основателя исторической школы казахов Мирзы Мухаммед Хайдар Дуглат. Он утверждает, что к Керей-хану и Джаныбек-хану откочевало большая часть (его подданных) и их число составило около двухсот тысяч человек. Касым-хан, сын Джанибек-хана, "распостранил свою власть над Дашт-и Кипчаком. В его армии (лашкар) было более миллиона человек" (Знамя труда" газеті. №23. 19.03.1997 ж.).
Осы жерде еске мынау нрсе тседі. Егер орында мы сан кітабы бар, Азия жерінде тедессіз деп саналан ататы Отырар кітапханасы шамасына арамай осыан дейін жарты лемді жаулап алан, скері сан жетпес арарым, алапат кшті, тотау дегенді білмейтін Шыыс скеріне тосауыл болам деп орынсыз менмендік танытып, жртын ырып, аласын жермен жексен етіп кйретіп алан, айырхан деген атына заты сай емес, сол бір айрымсыз ханны тірлігіне бола жанып, жоалып кетпегенде, блкім біз неге аза деп аталып келе жатандыымызды бгіндері осылайша тер тгіп іздемес пе едік, тегімізге атысты мндай этнолингвистикалы тарихи проблеманы шешеміз деп осыншама лекке тспес пе едік кім білсін.
Мндайда бабаларымыз рандатып, ту ып стап, ктерген аза атауы этимологиясын «барматан сорып» «аз» деп сты атынан немесе кездейсо тілге оралан «аша» сзінен іздеп уре болмай, не де болса оны тарихымызды рірегінен, тереінен орын алан кне тарихи деректерден асыпай іздеп тауып алар едік ойлаймыз.
йткенмен тк жо емес, аза атауы мен тегімізге атысты ржер-бержерде аздылы-кптілі, там-тмдап болсын мндай деректемелерді саталып аландыы белгілі. Бл жнінде біз гімемізді басында айтып кеткенбіз. Ендеше, аза атауы мен тегіміз жнінде солар не дейді екен енді соны баамда крейік.
Соларды бірі халымызды біртуар ататы алымы, академик лкей Марланны: «азатар арабтар келмей трып Арал, Каспий теізіні тірегіндегі хазарлармен байланысты болан, Н.Я.Марр мен Б.Грозный келтірген «аз», «хаз» сзі екеуіне бірдей»; «Солтстік Кавказдаы осетиндер кабарды мен баларларды осы кнге дейін «аса», «кесек» деп атайды… Бл атты кабарды мен баларлар… ерте дуірден не ыпшатар заманынан (Х–ХV) сатаан болу керек»,- деген тжырым-байламдары (Тамалы тас жазуы». «Жлдыз». 1984. №1).
азаия лысыны кне жрты жнінде кезінде патшалы Ресейді 2– мемлекеттік Думасыны депутаты болан, сырта да, елімізге де ке танымал, алым-тарихшымыз Мхамеджан Тынышпаев та зіні «аза руларыны генологиясы» ("Генеалогия казахских родов") деген белгілі ебегінде айтып кетеді. Ол онда орысты лы тарихшысы Н.М. Карамзин де, ататы шыыс зерттеуші алымы Семёнов– Тяньшанский де з заманында осетиндер черкестерді азатар деп атаандыын, ал Карамзин сонымен атар оларды Х асырларда ара теіз бен Каспий теізі аралыын мекендеген торктар мен беренділерді де черкестерге яни азатара жатызандыын айтады («Рух» газеті. № 6. 2001 ж.).
Сондай-а белгілі шыыстанушы алым В.С. Смирнов 1232 жылы шыан жылнаманы зерделей келе, орыс князі Владимир Монамахты 1095 жылы ола тскен Берш руынан шыан косогтар Ылар, ытан, Аланды лтіргенін хабарлайды ( бл да сонда).
азатар жнінде з ебегінде йгілі шыыстанушы алым В.В.Бартольд те Х асырда Кавказ черкестері «косог» деп аталан деп хабарлайды (Шыармалар, 2 т. 848 б. М., 1963–1968 жылдар). Бл деректер мтінінен азатар ауымдастыыны біз пайымдаандай ертеректе, X–XI асырлардан бастап-а жрта белгілі лыс боландыын аарамыз.
лыс пен оны рамына кірген ру-тайпалар туралы зерттеуші Жарылап Бейсенбайлы да тмендегідей ызылыты деректер келтіріледі: «…оныншы асырдаы Византия императоры Константин Порфирородный Кубаннан шыыса арайы жерлерде «Касахия» деген жрт жатыр»; «…орыс жылнамаларындаы «касог», грек тауасы Епифани (VIII–IX ..) жазбаларындаы Кавказ тірегінде мекендейтін «касогдиане» елдері туралы мліметтер «аза» атауыны осы тіректе уелден-а крініс бергенін байатады»; «Тарих осы замандарда азаия рамында азіргі ыпша тектес арашай, балар, мытарды ары бабаларыны да боланын, бріні аза атымен ауымдасанын ортаа тартады. Олар ана емес, кабарды, черкес атты тілі блек жрттар да аза атымен танылан.
XIII асырдаы моол жорыы Дешті ыпшаты батысындаы азаияны да шайап тті. Сол аласапыран кездері зара тектес черкес, кабарды, арашайлар, абазиндер черкес бас болып азатан ірге айыран сияты. Дегенмен, талай уаыт аралас-ралас боп келген жрттарды этникалы арым-атынасыны іздерін осы кндері байауа да болады. Жазушы нес Сараев Байлы рамындаы Шеркеш руы «азаия аза, черкес боп екіге блінгенде» азатар рамында алан ел болуы ммкін дегенді айтады. аза шеркештеріні раны–«Шаырай». Ал черкестерде «чахаркас» деген ата кездеседі абазиндер арасында лі кнге дейін шегірей руы бар» («Кіші жз шежіресі». «Ана тілі» газеті. 1992 мешін жылы. 4 наурыз). Бл мліметтер азатар рамына кірген тркі рулары туралы апар бере отырып, лыс тарихын енді X–XI асырлардан асырып, VIII–IX асырлара жеткізіп тастайды.
алым-тарихшымыз Мхамеджан Тынышпаев та зіні жоарыда аталан «аза руларыны генологиясы» атты зерттеу ебегінде ара теіз бен Каспий теіздері аралыындаы йалы жерді оныстанан, рамында беріш, черкес жрттары бар азаия лысы болан деген деректерін келтіреді. Мселен ол ытайды VII асыра жататын деректемелерінде («Тан патшалыыны жаа тарихы») Арал мен Хазарлы Каспий теізіні аралыын мекендеген жртты «хаса», «кас–пилер» деп аталанын гімелейді. Бл, кріп отырсыздар, лыс тарихын енді VII асырлара апарып тірейді.
азастанды алым-тарихшы Е.П.Алексеева да зіні 1971 жылы жары крген «Кне жне ортаасырлы арашай– Черкес тарихы» деген ебегінде ертеректе рылып, ркендеген азаия мемлекеті жнінде айтып кетеді. Ол оны даму, алыптасу кезедерін: VI–VII асырларда Батыс– Трік аанатыны осы ірді амтуына, IX–X асырларда Сыр бойындаы алы бірлестігіне арайтын бешенектерді батысындаы осы аймаа жылжуына жне XI асырларда бл мекенге ыпшатарды лек– лек болып оныс аударуына байланысты шке бліп арап, оны о бастан тркі ркениетіні тл тлегі боландыы туралы жазады. Демек Е.П.Алексеева азатар тарихын енді VI асырлардан бастайды.