Отчаяние (на каз.яз.)
Шрифт:
— Халайы! — деді ол алы жрта арап, — кем он трт жасар балам білманср екеумізді осы Тркістана ие болыдар деп тастап кетті. абанбай батырды сзін тегіс естідім. Елшібек балуан менен жас болса да, жоры крген, топ крген жігіт. Осы кнге дейін олыма найза стаан жан емеспін… Егер мен Елшібекке жрдемші бола алсам, сендерді деген жерлерінен шыаным деп ойлаймын!
Ули сзін натпаан лдекім:
— У, слтан боланыа болайын! Треден шыып, араа жол бере ме екен!
— айтсін бейшара, соыс крмегенін айтып тр ой! — десіп жатыр. — Ел басына кн туалы транда, азір тре-ара дейтін дым да жо, кім жртты жауа арсы бастай алса, біз соны соынан ереміз!
— Дрыс айтасы, шыраым, — деді слделі асаал. — Тілегі о болсын! умин!
— умин! — Жрт олдарын жайып, беттерін сипады.
— Жауа шабуа жарайтын жрт алада алып, згелері тарадар! — деп дауыстады Елшібек.
Жрт тарап, ару стаан кісілер сапа тра бастады. абанбай енді Елшібекпен, Улимен оштасты.
— Ендігі істі здері де білесідер ой, — деді ол аналара, — жан-жатаы елге ат шаптырыдар. білайыр хана тезірек хабар жеткізідер. Арадаы елге азір мен зім аттанам! Келе жатан жау те ауіпті. Бар азаты ктеру керек!
— п, абанбай батыр! Жолы болсын! — деді Елшібек пен Ули осарласа.
Алып денелі абанбай атына арай аядады. Дл осы кезде аладаы жалыз ашада байлаулы тран абанбайды аты шулы «Ккдауыл» атанан ара кк атын жетелеп, аратауды сусар бркін киген са бойлы, бота кз аба бойжеткен алдынан клдене тарта берді.
— Батырды жолы болар ма екен, зім аттандырайыншы, — деді маржандай аппа тісін крсете клімсіреп, сйтті де тізгінді олына алып, зегісіне аяын салан ас батырды олтыынан стап, жоары ктере бастады.
абанбай атына мінген со ана ызды жзіне дрыстап арады. ыз екі кзі жаудырап, абанбайды имаан адамдай млдіреп тр.
— Рамет, рбым, — деді абанбай, жрегі кенет дрсілдеп, — айдын клді ауы аттандырды ой, жолым болады екен! —
ыз лі жаудырай арап тр.
— Айтаныыз келсін!
— ош бол, арындасым!… — абанбай атыны басын тежей алды, — кездесе алмай алсам, е болмаса біліп кетейін, аты кім, арындасым?
— Атым Гуар… Бсентин Малайсары батырды арындасымын, — ыз б жолы сйріктей ппа саусатарын сынды. — Алла сау-сламат крісуге жазсын!
— Айтаны келсін, арындасым! ош бол!
— ош болыыз!
абанбай Ккдауылын тебініп ап, «Гуар… Гуар!…» деп кбірлей солтстікке арай жнеп берді. зап бара жатып, артына брылып арады. ыз лі орнында тр екен. Ол а орамалын алып, жігітке «сау айтыыз!» деп екі-ш рет блады.
— Гуар десе Гуар-а екен! — деді абанбай, атыны борбайына амшыны басып жіберіп.
Бл Тркістанны теріскей беткейіне шыанда, алыстан ара-бйраланып крінген аратауды бктеріне арай шбырып бара жатан салт атты адамдарды крді. «анішер Абылай ой, ашып барады» деді ол, сосын Ккдауылыны тізгінін сл босатып, олындаы а найзасын беліне ыстырып, за-сонар сар желіске салып, шаардан зай берді.
Сыбан Раптан онтайшы бастаан жоарды алы олыны келе жатанын екі-ш кн тпей-а бкіл Ара, Еділ, А Жайы, Ертіс, Есіл бойындаы елдер де тегіс естіді. Біра «Асарбас» айтып, бас рап, елін, жерін жаудан орауа халыты мршасы болмай алды. Таудан лаан тасындай, ттеннен келіп алан Сыбан Раптанны жеті салалы жетпіс мы олы Жетісуды отстігі мен кншыыс жаын бір айды ішінде басып алды. Бл апат аза ауылдары мен алаларына кктен тскен жасылдан кем тиген жо. Ержрек азаматтар Асу, Трфан секілді шаарларын орап та крді, біра олдарынан келмеді. Аыры отыз жылда жер шін, су шін бірімен-бірі таласып, барымталасып, бден кнігіп алан аза жігіттері шотанып жиналанмен, п-стте сап тзеп скерге айнала алмады. Кей жерде арсылы еткен ауылдар болса, жоар жаы еркектерін ойдай бауыздап, атын-ызын байлап-матап кдікке айдады. Тау жайлаан ырыздармен кршілес отыран кейбір аза ауылдары жау аяы басылмайтын з-иялара ашып ана жан сатады. аза жері енді жазысыз жылаан жртты кз жасымен дымылданды. Таланан мал-млкі, рт алан алалар… Он бесінші асырды отызыншы жылы аза елімен рысын бастап, екі асыр бойы соысып келе жатан ойрат хандары енді ана дегендеріне жетті. Слу ыз-келіншектерді шаштарынан матастыра топтап, батырлары йелдікке алды, найза стауа жарайтын жігіттерін ойдай бауыздады, крі-рта шал-кемпірлерді айдалаа айдап тастады. Жас балаларды, «тбі блар да бізге жау болады» деп, найзаларыны басына іліп алып, ке-шешелеріне крсетіп ар-ар клді. Жас ыздарын кзінше атын еткен жоар шапыншыларыны иянатын крген талай ата-ана орланып шаштарын жлып, беттерін ан-жоса етіп тырнап, бкіл сар даланы сарнауа, зарлы нге толтырды. Небір азаматтар аыл-естерінен адасып, жынданып кетті.
«аламан — Мамыр» жырында Шыыстау тірегінде болан бір рыс былай суреттеледі:
Ол кезде жерге талас аза, алма,
Атысып, ауыл шауып, жылыны алма.
алматы бір соыста аза жеіп, Брі де Тобытыны тойа барма.
Той ылан Орта жзде Смеке хан, Жиылды той болан со бірталай жан.
Бай, бйбіше, лкендер сонда кетіп, Жас жігіт, ыз-келіншек йде алан»…
«нет Баба Арынны ел аасы,
зі би, зі молда, ламасы.
лгі айтан Орта жзге адыл екен, Сол кезде тосан беске келген жасы» —
деп, аламана ол алдынан атпен шауып туге билік еткен нет Бабаны таныстыра келіп, оианы аяын аын былай бітірген:
«Мы жеті жз жиырма шінші жыл, Соысан аза, алма — мны да біл,
алматы бастаушысы Сыбан Раптан.
зі батыр, соыса тым айлашыл…
Шеп рып рысыпты аза, алма,
ораа оай емес шепке барма,
Бабаны бес баласы садаа шып, Бл соыста азаа тсті салма.
азаты бл соыста алма алды.
Бес шыны бір шеуін ырып салды.
Жеілген со тра алмай Сыр бойына, Араа аза ауып кетіп алды.
аламан сол аланнан алды ізделмей,
Іздемейін деген жо, шама келмей.
Ол тгіл, нет Баба кшке ере алмай, Тірідей д басында алан лмей», —
деп ата жолын бзан аламан — Мамыра кім айтан Арынны биі нет Бабаны осы ырында тірідей д басында кшке ере алмай аланын жыр етеді. «аламан — Мамырда» айтыландай аза еліні бестен ш блігі ырылды. Сырты жауынан аза елі брынды-соды мндай апата рынан емес. Ататы Жошы ханны Араны, Сыр бойын алатын рыстарыны зінде де аза даласында ырылан ел штен бір блегінен аспаан. Жошыа аза жерінде хан болу шін ел керек болса, Сыбан Раптана аза халыны жері мен малы керек еді.
Кейбір тарихшыларыны есебі бойынша, Жоар скері атыны тяы жеткен жеріне дейін, сол кезде екі миллиондай аза халы тран екен. Жоар шапыншылары соны бестен шін лтірген, яни екі миллион адамны бір миллион екі жз мыдайын жо еткен. Жан тршігерлік апат!
Ел онысынан, мал-млкінен айрылды. Ата-ана л-ызынан айрылды. Алып аза жеріні сонау кншыысы мен отстігінен Сыр бойына арай жаяу шбыран жрт жоарды ойып, ит пен са жем болды. Жалыз нет Баба емес, азаты талай аяулы кемпір-шалы кшке ере алмай, тбе-тбені басында алды. Нелер ибратты йелдер, жас келіншектер нрестесіне емшектен берер сті болмай, жау олына здері барып тсті. Кешегі а майды аяымен тепкен ел енді лазыан у даладан, жаужмыр, алыр, озы-йры секілді нрі бар шптермен оректенді. айы аашты абыын сыдырып, бетіндегі желімін жеп, «айы сауан» деген ата ие болды. Осылай аза тарихында «Атабан шбырынды, ала кл слама» деп аталан халыты лы апаты басталды.
Сонда барып шбыран елді анды жасынан туан, айысына жер жзіндегі бірде-бір уен пар келмес ататы «Елім-ай» ні дниеге келді.
«ара тауды басынан кш келеді,
Кшкен сайын бір тайла бос келеді,
Ел-жртынан айрылан жаман екен, Екі кзден млтілдеп жас келеді.
Мынау заман ай заман — ысан заман, Басымыздан ба сы шан заман.
Шбыранда ізінен ар борайды,
атардаы ар жауан ыстан жаман.
Мынау заман ай заман — баы заман.
Баяыдай болар ма таы заман!